Nếu hỏi mình món ăn nào ở Vĩnh Phúc khiến người ta nhớ mãi không quên, thì chắc chắn phải kể đến ẩm thực người Sán Dìu. Đây là dân tộc thiểu số đông nhất tỉnh (chiếm hơn 80% đồng bào dân tộc), sống chủ yếu dọc dãy Tam Đảo – từ Tam Đảo, Lập Thạch, Bình Xuyên đến Ngọc Thanh (Phúc Yên). Đi đâu cũng thấy những bản làng Sán Dìu nép mình bên núi, và đặc biệt là mùi thơm của xôi, của bánh… lan tỏa mỗi dịp lễ Tết.
Mình đã nhiều lần được mời lên bản chơi, ăn cơ glued ở nhà sàn, và phải công nhận: đơn giản nhưng cực kỳ ngon và lạ miệng. Dưới đây là 5 món đặc sản “đỉnh của chóp” mà lần nào lên Tam Đảo hay Lập Thạch mình cũng phải “săn” bằng được:
Xôi đen – Món xôi “đen tuyền” để cả năm không hỏng
Không phải nhuộm mầu thực phẩm đâu nhé! Người Sán Dìu dùng lá cây lau xau (một loại cây rừng) ngâm nước 6-7 ngày cho ra nước đen tự nhiên, rồi ngâm gạo nếp nương. Bí kíp để màu đẹp là… nung đỏ mũi lưỡi cày thả vào nồi gạo đang ngâm (làm đi làm lại vài lần). Xôi chín thơm lừng, bóng mượt, để cả tuần ngoài trời vẫn không thiu. Tết Thanh minh hay đi nương rẫy xa nhà, nhà nào cũng đồ sẵn vài chõ xôi đen mang theo.
Xôi trứng kiến – Đặc sản chỉ có đúng 1 tháng trong năm
Cuối tháng 3, đầu tháng 4 âm lịch, cả bản lại rủ nhau lên rừng “săn” tổ kiến đen (kiến ngạt). Trứng kiến to, mẩy, trắng sữa như hạt gạo, béo ngậy tự nhiên. Xào trứng kiến với hành mỡ cho thơm, trộn đều vào nếp nương rồi đồ chín – chỉ một miếng thôi là nhớ mãi cái vị bùi bùi, ngậy ngậy, thơm lừng không món xôi nào sánh bằng. Đi chợ phiên Tam Đảo mùa này mà gặp được người bán xôi trứng kiến thì đúng là “hời” to!
Bánh chưng gù – Bánh chưng “lưng ong” đẹp hơn cả bánh chưng vuông
Khác hoàn toàn bánh chưng Kinh, bánh chưng gù được gói tròn, hai đầu thon, bụng phình ra như lưng con ong. Người Sán Dìu lót thêm lá bông ỏng bên trong để bánh có màu xanh đẹp và thơm hơn. Gói hoàn toàn bằng tay, không khuôn, buộc lạt đều tăm tắp. Khi ăn thì nướng trên than củi – lớp lá ngoài cháy xém, mùi thơm của nếp cái hoa vàng, thịt mỡ, đỗ xanh lẫn mùi lá rừng quyện vào nhau, chỉ có thể thốt lên “ngon xuất sắc”!
Bánh nẳng (bánh gio) – Mát lạnh ngày hè
Bánh trong veo, mát rượi, làm từ gạo nếp ngâm nước gio cây giong dịu trên núi cao. Gio phải tự đốt từ cây rừng, lọc kỹ, ngâm gạo 24-30 tiếng rồi gói lá chít nhỏ xinh. Luộc 8-10 tiếng mới chín. Chấm mật mía hay đường trắng là hết sảy!
Thịt lợn ướp thính – Để được… 2 năm vẫn ngon
Miếng thịt ba chỉ dày, ướp muối 2-3 ngày, rửa sạch, lại ướp thính gạo rang rồi xếp vào lọ, đậy lá ổi + lá chuối, úp ngược vào đĩa nước cho kín hơi. Để góc nhà cả năm vẫn thơm, cắt ra hấp hoặc rán đều ngon tuyệt.
Lên Tam Đảo đừng chỉ ăn gà đồi, nhớ thử ẩm thực Sán Dìu nhé!
Ngày nay nhiều homestay của người Sán Dìu ở Ngọc Thanh, Đạo Trù, Tử Trầm… đã mở dịch vụ ăn uống và trải nghiệm nấu các món truyền thống. Chỉ cần book trước một hôm là có ngay mâm cơm dân tộc đầy đủ xôi đen, xôi trứng kiến (nếu đúng mùa), bánh chưng gù nướng than, thịt thính… giá lại rất mềm.
Nếu bạn đang tìm một trải nghiệm ẩm thực thật khác biệt ở Vĩnh Phúc, thì ẩm thực người Sán Dìu chắc chắn sẽ làm bạn “nghiện” từ miếng đầu tiên. Ghé bản một lần thôi là sẽ muốn quay lại mãi đấy!
